Concurrentieprikkels voor scholen
De belangrijkste prikkel om te komen tot effectieve concurrentie tussen onderwijsinstellingen is thans de vrije schoolkeuze voor ouders, leerlingen en studenten. Andere (mogelijke) concurrentieprikkels zijn:
- Prestatie-afhankelijke teambeloning.
- Private aanbieders in het beroepsonderwijs niet langer uitsluiten van publieke bekostiging.
- Het opstellen en publiceren van ranglijsten, zoals een scholen top-5 van instellingen voor secundair beroepsonderwijs.
- Openbaarheid van schoolprestaties; huidige prestatie-indicatoren geven echter geen goed beeld van de bijdrage van scholen aan de prestaties van leerlingen.
- In het hoger onderwijs: collegegeld-differentiatie, selectie aan de poort, en publieke bekostiging van private onderwijsinstellingen.
Dit schrijft het Centraal Planbureau (CPB) in een 'speciaal onderwerp' over marktwerking in het onderwijs in het vandaag verschenen Centraal Economisch Plan (CEP).
Concurrentieprikkels
Door de vrijheid van schoolkeuze zijn winstprikkels niet nodig voor effectieve concurrentie tussen onderwijsinstellingen. Scholen beseffen immers dat leerlingenaantallen zullen teruglopen indien zij slecht presteren, te weinig aan onderwijsvernieuwing doen of niet zorgen voor een prettige sfeer.
Teambeloning op basis van relatieve schoolprestaties kan de concurrentieprikkel versterken, ook in non-profitinstellingen. Dit levert een extrinsieke motivatie op om beter te presteren, wat kan bijdragen aan het verminderen van het aantal vroegtijdig schoolverlaters en aan betere eindexamenresultaten.
Daarnaast hebben leraren en schoolleiders vaak een sterke intrinsieke motivatie die de prestaties vergroot. Door hun beroepseer willen zij zich inzetten voor het behouden of verbeteren van de reputatie van hun school. Hierop kan worden ingespeeld door het publiceren van ranglijsten zoals een scholen top-5 voor instellingen van secundair beroepsonderwijs. Dit zijn vaak scholen met een regionaal monopolie, zodat het goed is om juist hier marktwerking te bevorderen door publicatie van ranglijsten. Deze onderwijsinstellingen lopen immers nauwelijks het risico dat leerlingen of studenten weglopen naar de concurrent. Via prestatieafhankelijke teambeloning of door het opstellen van ranglijsten die appelleren aan de beroepseer van de docenten kunnen deze 'monopolisten' toch tot onderlinge concurrentie worden aangezet.
Kwaliteitsindicatoren voor scholen
Ouders en leerlingen kunnen inzicht krijgen in de kwaliteit van het onderwijs door de openbaarmaking van de beoordeling van scholen aan de hand van indicatoren voor schoolkwaliteit. Dit is op zich een heel goed instrument om concurrentie te bevorderen. Een veelgehoord nadeel is het verschijnsel 'teaching to the test': scholen kunnen zich gaan richten op de gemeten aspecten van het onderwijs onder verwaarlozing van niet-gemeten onderdelen. Bovendien worden prestaties op sommige onderdelen thans wel gemeten, bijvoorbeeld taal- en rekenprestaties, maar daarbij valt niet vast te stellen in hoeverre vooruitgang te danken is aan de school dan wel aan de ouders. Het ontwikkelen van betere indicatoren verdient de komende jaren een hoge plaats op de prioriteitenlijst voor onderwijsonderzoek.